Πάμε παρακάτω!
Οκτώβριος 30, 2018
Μάθημα Ουράνιο Τόξο*
Δεκέμβριος 19, 2018

Σχόλια περί Ακαδημαϊκής Γραφής

Καθημερινά αξιολογούμαστε και αξιολογούμε. “Πώς το έκανες αυτό; Γιατί το έκανες εκείνο; Πόσο καλά εφάρμοσες το άλλο;” Σε ένα εκπαιδευτικό πλαίσιο η αξιολόγηση έχει τον χαρακτήρα ελέγχου επίτευξης συγκεκριμένων μαθησιακών αποτελεσμάτων. Στις περισσότερες φορές, ειδικά στη συμβατική εκπαίδευση, περιορίζεται στη βαθμολόγηση μίας εργασίας ή ενός διαγωνίσματος. Βάζουμε έναν βαθμό, στην καλύτερη περίπτωση έχοντας κατανείμει τη συνολική βαθμολογική αξία ανά ερώτημα με βάση τη βαρύτητά του, και…: αυτό ήταν! Όποιος από τους μαθητές κατάλαβε γιατί πχ πήρε 14 και όχι 20 έχει καλώς. Και για ό,τι δεν κατάλαβε; Ας ξαναδιαβάσει.

Σε ένα πλαίσιο εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, όμως, τα πράγματα (ευτυχώς) δεν είναι έτσι. Η απλή βαθμολόγηση μίας γραπτής πχ εργασίας δεν αρκεί. 

Αντίθετα, σε ένα τέτοιο πλαίσιο –μαζικής συνήθως- εκπαίδευσης, η επιτυχία του όλου εγχειρήματος κρίνεται στον βαθμό επίτευξης μίας εξατομικευμένης και αυτόνομης μάθησης, δηλαδή στο κατά πόσο μπορεί κανείς να μαθαίνει μόνος του, αναστοχαζόμενος τα λάθη, αλλά και τα επιτυχή σημεία της μελέτης του. Για αυτό η βαθμολόγηση επιζητά πλέον την αναλυτική ανατροφοδότηση από πλευράς του καθηγητή, ο οποίος ουσιαστικά έρχεται να διδάξει από απόσταση. Έρχεται, δηλαδή, να αποστείλει στον φοιτητή του όχι μόνο έναν ‘ξερό’ βαθμό, αλλά την αναλυτική τεκμηρίωση της συζήτησης-σχολιασμού που έκανε με βάση το κείμενο, ώστε να καταλήξει στον δεδομένο βαθμό. 

Αυτό σημαίνει ότι με βάση το κείμενο που μελετά ο καθηγητής οφείλει να τροφοδοτήσει τον φοιτητή με σχόλια επεξηγηματικά, αναλυτικά, κατατοπιστικά, ενθαρρυντικά, ενίοτε και αυστηρά, ώστε να αντιληφθεί με κάθε δυνατό τρόπο ο φοιτητής σε τι απάντησε σωστά, γιατί πέτυχε τον στόχο του, σε τι μπορούσε να επεκταθεί, τι να περιορίσει, τι να διορθώσει και κυρίως πώς να το διορθώσει. Αντιλαμβάνεται κανείς ότι η ανατροφοδότηση με τέτοια λεπτομέρεια ενός κειμένου επιστημονικού λόγου μόνο εύκολη υπόθεση δεν είναι. Αλλά η ευκολία δεν είναι πάντα το ζητούμενο. Προσωπικά, η διεργασία του να ‘συνδιαλλαγώ’ με το κείμενο, με τη σκέψη του φοιτητή που το εκπόνησε και να δοκιμάσω ταυτόχρονα τις δικές μου γνώσεις και να τις επεκτείνω, συνιστούν μία πρόκληση, την οποία πραγματικά απολαμβάνω. Για τον λόγο αυτό και της αφιερώνω όλο τον χρόνο και την προσοχή που της αρμόζει. Δεν είναι υπερβολή ότι για τον σχολιασμό ενός ακαδημαϊκού κειμένου έκτασης πχ 12 σελίδων ενδέχεται να αφιερώσω και πάνω από μιάμιση ώρα, ειδικά όταν είναι πολλά τα σημεία του κειμένου που πρέπει να βελτιωθούν. 

Με αφορμή την ολοκλήρωση της διαδικασίας ανατροφοδότησης της 1ης Γραπτής Εργασίας των φοιτητών μου στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών ‘Επιστήμες της Αγωγής’ όπου διδάσκω, στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, παραθέτω το κείμενο που έστειλα σε όλη την ομάδα, ως γενική ανατροφοδότηση, πέρα από τα εξατομικευμένα σχόλια που επίσης απέστειλα στον καθένα ξεχωριστά. Η γενική αυτή ανατροφοδότηση συνιστά ουσιαστικά ένα γενικό συμπέρασμα και μία σύνθεση των κύριων σημείων που αναδείχθηκαν ως σημαντικά προς βελτίωση στα επόμενα ακαδημαϊκά κείμενα που θα εκπονήσουν οι φοιτητές. 

Σκέφτηκα, λοιπόν, πως τα σημεία ακαδημαϊκής γραφής που συμπεριέλαβα συνοπτικά στην επιστολή μου προς τους φοιτητές, μπορεί να φανούν εξίσου χρήσιμα σε όλους όσους εκπονούν μία ακαδημαϊκή εργασία ή συντάσσουν το κείμενο της έρευνάς τους, σε προπτυχιακό ή μεταπτυχιακό επίπεδο σπουδών, καθώς η ποιότητα του ακαδημαϊκού λόγου δεν κάνει διακρίσεις. Η έκταση μπορεί να διαφέρει ανάμεσα σε μία προπτυχιακή και σε μία μεταπτυχιακή πχ εργασία. Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά τους, όμως, ποτέ!

Για αυτό και τα μοιράζομαι μαζί σας. Όπως μαζί σας θέλω να μοιραστώ και την είδηση διοργάνωσης ακόμη ενός Εργαστηρίου Ακαδημαϊκής Γραφής, το οποίο θα διεξαχθεί στις 15/12/2018, στο ξενοδοχείο Wyndham Grand Athens (Μεγάλου Αλεξάνδρου 2, Αθήνα), διάρκειας 5 ωρών (10:00πμ-15:00μμ), εξού και πέρα από καφέ και συνοδευτικά προσφέρεται και γεύμα. Όσοι, λοιπόν, ενδιαφέρεστε να τροφοδοτήσετε ποικιλότροπα τις δυνάμεις σας στη σύνθεση ακαδημαϊκού λόγου με έναν τελείως πρακτικό τρόπο, χωρίς τυφλές δοκιμές και περιττές αναζητήσεις εγγραφείτε έως τις 10/12/2018, με κόστος 69€ εδώ:

https://www.logos2learn.edu.gr/seminario/

Να υπογραμμίσω, επίσης, πως επειδή το Εργαστήριο είναι εμπλουτισμένο με ασκήσεις και όχι με απλές εισηγήσεις, οι θέσεις είναι περιορισμένες.

Τι απομένει να πω;

Καλή έμπνευση και καλή αντάμωση στο Εργαστήριο ‘Ακαδημαϊκής Γραφής’!

Ακολουθεί η επιστολή προς τους φοιτητές μου:

“Aγαπητά μέλη της ομάδας ΑΘΗ1,

Έχοντας ολοκληρώσει πλέον τόσο εσείς τη δοκιμασία σύνταξης της 1ης Γραπτής Εργασίας (ΓΕ) στο πλαίσιο της Θεματικής Ενότητας ΕΚΠ65 «Ανοικτή και Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση», όσο και εγώ την ανατροφοδότηση και βαθμολόγηση αυτής της προσπάθειας, είμαστε πλέον στη θέση να αναστοχαστούμε σχετικά με ό,τι πετύχαμε. 

Καταρχάς να υπογραμμίσω πως αυτό που πετύχαμε είναι πολύ πιο πλούσιο από ό,τι μπορεί να δηλώνει ένας αριθμός (στην περίπτωσή μας, ένας βαθμός). Αυτό σημαίνει ότι οι δεξιότητες που αναπτύξατε, προκειμένου να εκπονήσετε τη ΓΕ σας είναι πολύ πιο δημιουργικές από το όποιο τελικό αποτέλεσμα που συμβολικά αποτυπώνεται στη βαθμολογία. Εξάλλου, η βαθμολογία συνιστά μία σύμβαση, η οποία ορίζεται πέρα από το τι πραγματικά μπορεί ο καθένας και η καθεμία από εμάς να πετύχει στα διαφορετικά επίπεδα δράσεων (πχ ως επαγγελματίας ή ως άνθρωπος γενικότερα). Άρα, ας ξεκινήσουμε από αυτό: Ο όποιος βαθμός δεν είναι τίποτα παραπάνω από μία αριθμητική αποτίμηση της δεδομένης προσπάθειας σε επίπεδο παραγωγής ακαδημαϊκού κειμένου, η οποία με τη σειρά της δεν μας εξασφαλίζει στην περίπτωση μεγάλου ή μικρού βαθμού ότι αυτό θα επαναληφθεί στο μέλλον. Και αυτό, διότι η σύνταξη ακαδημαϊκού λόγου απαιτεί συνεχή προσπάθεια. Αλλά και μία ευελιξία θα πρόσθετα, εφόσον θα πρέπει τις όποιες δεξιότητές μας να τις προσαρμόζουμε στα κάθε φορά ζητούμενα, δηλαδή, στις εκφωνήσεις των ΓΕ που έπονται.

Για να πετύχουμε, λοιπόν, το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα σε αυτή μας την προσπάθεια προτείνω να θυμόμαστε τα εξής στοιχεία:

Ο ακαδημαϊκός λόγος απαιτεί σαφήνεια και απλότητα. Σαφήνεια σε ό,τι αφορά το επίπεδο επεξήγησης πχ εννοιών και όρων που χρησιμοποιούμε, αλλά και απλότητας στον τρόπο που ορίζουμε αυτές τις έννοιες και τους όρους. Αυτή η απλότητα σχετίζεται άμεσα, επομένως, και με τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε, αλλά και με τον τρόπο γραφής, ο οποίος σε ένα ακαδημαϊκό κείμενο οφείλει να μην πλατιάζει, να επικεντρώνεται στο ζητούμενο και να τηρεί τους κανόνες γραμματικής και σύνταξης της νέας ελληνικής μας γλώσσας. 

Στα κείμενα της 1ης ΓΕ που έλαβα από εσάς διαπίστωσα ότι το τμήμα μας αποτελείται από ανθρώπους που γνωρίζουν πώς να χειρίζονται καλά τον λόγο. Εκείνο στο οποίο χρειάζεται να επιμείνουμε περισσότερο, λοιπόν, εφόσον έχουμε αυτή τη σημαντική βάση ως δεδομένη, είναι να μεταβούμε στην ανάπτυξη του ορθού επιστημονικού λόγου. Αυτό σημαίνει πως πρέπει να δίνουμε έμφαση στην επεξήγηση των όσων γράφουμε, όπως και στην τεκμηρίωσή τους. Το στοιχείο που αποκλείει η επεξήγηση είναι εκείνο του αυτονόητου. Δηλαδή, όταν συνθέτουμε επιστημονικό λόγο δεν στηριζόμαστε σε αυτονόητα, σε στοιχεία που επειδή ενδεχομένως είναι ξεκάθαρα στο δικό μας το μυαλό, άρα εικάζουμε πως το ίδιο ξεκάθαρα θα είναι και στο μυαλό του αναγνώστη. Πρόκειται σαφώς για μία εσφαλμένη αντίληψη, διότι πρώτον δεν έχουμε όλοι το ίδιο μυαλό (προφανώς) και κυρίως δεν έχουμε όλοι τις ίδιες γνώσεις. Επομένως, εκείνο που προσπαθούμε να πετύχουμε είναι να αναπτύξουμε μία κοινή γλώσσα επικοινωνίας με τον αναγνώστη του κειμένου μας και για αυτό πρέπει να του προσδιορίζουμε ξεκάθαρα (εδώ επανέρχεται η έννοια της σαφήνειας που προανέφερα) το τι ακριβώς εννοούμε όταν χρησιμοποιούμε έναν όρο. Εξάλλου, την ίδια έννοια συχνά διαφορετικοί θεωρητικοί και ερευνητές την προσεγγίζουν με διαφορετικό τρόπο. Άρα, εμείς οφείλουμε να τοποθετηθούμε απέναντι στον αναγνώστη μας, καταγράφοντας το πώς τελικά εμείς ορίζουμε την κάθε έννοια. Σε μία ΓΕ λοιπόν, όταν γράφουμε κάτι σημαντικό πρέπει να το εξηγούμε και να το προσδιορίζουμε. Και όταν δεν έχουμε αυτό το περιθώριο (εξαιτίας πχ περιορισμού έκτασης της εργασίας μας), τότε καλύτερα να μην το συμπεριλάβουμε καθόλου στην απάντησή μας.

Ας δούμε τώρα την έννοια της τεκμηρίωσης. Στο άκουσμα αυτής της έννοιας το μυαλό συνήθως πάει στη χρήση και αξιοποίηση πηγών. Και αυτό είναι σωστό. Όμως, ποιων πηγών;

Στην 1η αυτή ΓΕ εντόπισα σφάλματα που προήλθαν από τη χρήση ακατάλληλων πηγών. Ακατάλληλη πηγή μπορεί να είναι μία παλαιά –χρονολογικά- πηγή που διατυπώνει θέσεις ή περιγράφει καταστάσεις, οι οποίες πλέον δεν ισχύουν. Αυτό ήταν ένα σημείο που επεσήμανα σε κάποιες εργασίες, ειδικά στα ζητούμενα που απαιτούσαν συζήτηση πχ των τεχνολογικών μέσων που εφαρμόζει το ΕΑΠ. Εκεί κάποιοι, περιορίζοντας τη μελέτη τους σε πηγές δημοσιευμένες προ του 2012 κατέγραψαν εσφαλμένα πλέον δεδομένα αναφορικά με το τι ισχύει στο ΕΑΠ. Διότι στο ΕΑΠ κάποτε, όντως η τεχνολογία δεν ήταν ενταγμένη στις διάφορες διδακτικές διεργασίες, όμως πλέον με την πλατφόρμα (παρά τα όποια προβλήματα αντιμετωπίζει), με την ψηφιακή βιβλιοθήκη και τον ψηφιακό αναγνώστη, με τις ηλεκτρονικές τάξεις, με την επιμόρφωση των καθηγητών-συμβούλων μέσω ενός MOOC, διαμορφώνει ένα σύνθετο τεχνολογικό προφίλ, το οποίο διαρκώς αναβαθμίζεται.

Και εδώ φτάνουμε στην πιο κρίσιμη δεξιότητα ενός συντάκτη ακαδημαϊκού και επιστημονικού κειμένου: στην κριτική σκέψη και στην απλή λογική. Κριτική σκέψη στην περίπτωση αντιμετώπισης της παλαιότητας των πηγών που προανέφερα επιδεικνύουμε όταν αναζητάμε πρόσθετες και διαφορετικές πηγές, προσφερόμενες από έγκυρους και αξιόπιστους συγγραφείς. Από συγγραφείς και ερευνητές, δηλαδή, τα κείμενα των οποίων έχουν περάσει καταρχάς από τη βάσανο της κρίσης. Αυτό συμβαίνει σε κείμενα που έχουν δημοσιευτεί σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά ακόμη και σε συνέδρια. Ή σε βιβλία που υπογράφονται από σημαντικούς θεωρητικούς και ερευνητές του πεδίου μας. Η μελέτη ποικίλων πηγών θα μας διευκολύνει στο να συνθέσουμε την επιχειρηματολογία μας υπέρ της μίας ή της άλλης θέσης, με γνώμονα πάντα την κοινή λογική. Διότι, αν θέσουμε σε εφαρμογή την κοινή λογική και την εμπειρία μας, στο ίδιο το παράδειγμα της παλιάς πηγής που προανέφερα (στην περίπτωση περιγραφής του τι συμβαίνει τεχνολογικά στο ΕΑΠ) θα διαπιστώσουμε ότι αυτό που περιγράφει πχ η πηγή του 2011 εμείς ως ενεργοί φοιτητές σε αυτό το ίδρυμα δεν το ζούμε. 

Και φτάνουμε στην καρδιά της απάντησης που δίνουμε στο όποιο ζητούμενο: Πόσο σχετίζονται τα όσα γράφουμε με το κυρίαρχο ερώτημα; Αυτή η παράμετρος καθορίζει τα πάντα, διότι σκεφτείτε την περίπτωση να έχετε αναπτύξει ένα κείμενο με σαφή επιχειρηματολογία, με ορθό επιστημονικό λόγο, με αξιοποίηση ποικίλων και σύγχρονων πηγών, σε σωστά ελληνικά και τελικά να μην έχετε πετύχει να απαντήσετε στο ζητούμενο, διότι όλα όσα συμπεριλάβατε στην απάντησή σας δεν επικεντρώνονταν σε αυτό, αλλά σε ένα άλλο (παραπλήσιο ενδεχομένως ή ακόμη και τελείως άσχετο) θέμα. Σε αυτή την περίπτωση, όλη η προσπάθειά μας ακυρώνεται. Όπως ακυρώνεται και όταν γράφουμε σα να μην υπάρχει τέλος. Όταν δηλαδή γράφουμε, γράφουμε, γράφουμε και πιστεύουμε ότι αφού τα γράψαμε όλα όσα ξέραμε για ένα θέμα, τότε σίγουρα –δεν μπορεί!- πετύχαμε να δώσουμε την καλύτερη δυνατή απάντηση. Όμως, δεν πάει έτσι! Διότι σε ό,τι κάνουμε υπάρχει ένα όριο. Όριο έχουμε στον χρόνο της ώρας που θα κρατήσουμε τους μαθητές μας μέσα στην τάξη. Όριο έχουμε στον χρόνο παρουσίασης μίας εργασίας μας πχ σε ένα συνέδριο. Όριο έχουμε και στη σύνταξη ενός κειμένου, είτε αυτό δημοσιευτεί σε ένα περιοδικό είτε αποτελεί ΓΕ. Και το όριο αυτό δεν είναι τυχαίο, αλλά συνειδητά προσδιορισμένο για λόγους λειτουργικούς και πρακτικούς. Καταρχάς ένα όριο προσδιορίζει τη δεξιότητά μας να είμαστε ακριβείς και συγκεκριμένοι, εστιασμένοι στο ζητούμενο. Πράγματι, όταν ξεπερνάμε τα όρια στη σύνταξη ενός κειμένου ή ακόμη και στην προφορική παρουσίασή του, το μόνο σίγουρο είναι ότι πλατιάζουμε. Πλατιάζουμε συμπεριλαμβάνοντας στον λόγο μας (γραπτό και προφορικό) περιττά στοιχεία. Αυτό από μόνο του μειώνει την αξία του λόγου. Άρα χρειάζεται εγκράτεια, αυτοέλεγχος και τελικά συνειδητή τήρηση των ορίων.

Όριο όμως δεν έχουμε μόνο στον αριθμό των λέξεων αλλά και στον τρόπο καταγραφής αυτών, ειδικά όταν αφορούν σε παραπομπές και αναφορές. Για αυτό εξάλλου έχουν αναπτυχθεί ολόκληρα συστήματα, όπως το ΑΡΑ (που εμείς ακολουθούμε στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών μας), το Harvard κ.ά. Στην 1η ΓΕ φάνηκε ότι οι περισσότεροι επιμεληθήκατε επαρκώς και συστηματικά τις καταγραφές παραπομπών και αναφορών, ωστόσο χρειάζεται μία πρόσθετη προσοχή σε λεπτομέρειες, όπως είναι τα σημεία στίξης και οι μορφοποιήσεις με πλάγιους χαρακτήρες. Όσο για τον πολύπαθο 1ο Τόμο μας, να θυμάστε ότι σε αυτόν έχει γίνει επιμέλεια και αυτή δεν έγινε από όλους τους συγγραφείς των επιμέρους κεφαλαίων του, αλλά από τρεις μόνο ανθρώπους: από τους κ.κ. Κόκκο, Λιοναράκη και Ματραλή. Επομένως, χρειάζεται μία πιο προσεκτική ματιά στους συντελεστές της κάθε πηγής.

Νομίζω ότι για την ώρα δεν χρειάζεται να σας κουράσω με περισσότερα στοιχεία. Εξάλλου, η καθεμία και ο καθένας από εσάς έλαβε την ατομική του ανατροφοδότηση, στην οποία έχω συμπεριλάβει σχόλια που αφορούν ειδικά στο δικό του πόνημα.

Επειδή, όμως, είναι καλό να έχουμε και ολοκληρωμένα παραδείγματα προσέγγισης των ζητουμένων, ειδικά εκείνων στα οποία φαίνεται ότι κάποιοι ταλανίστηκαν για να τα αναπτύξουν, επέλεξα κάποια από αυτά που εσείς αναπτύξατε, ώστε να δείτε πώς οι συνάδελφοί σας τα χειρίστηκαν υποδειγματικά. Τα παραδείγματα αυτά τα παραθέτω στο Παράρτημα που ακολουθεί.

Τέλος, στην ερχόμενη 2η Ομαδική Συμβουλευτική μας Συνάντηση, η οποία είναι προγραμματισμένη για τις 8 Δεκεμβρίου 2018, θα έχουμε την ευκαρία να τα συζητήσουμε όλα αυτά και από κοντά. Μέχρι τότε, μη διστάζετε να επικοινωνείτε μαζί μου για κάθε τι που σας απασχολεί κατά τη διάρκεια της μελέτης σας στο πλαίσιο της ΕΚΠ65, καθώς οι δικές σας επισημάνσεις και προβληματισμοί πραγματικά συνιστούν τη δική μου ανατροφοδότηση, αλλά και έμπνευση σε ό,τι κάνουμε φέτος μαζί.

Να είστε όλες και όλοι πολύ καλά και μην ξεχνάτε: μία εργασία ήταν και έχουμε ακόμη δρόμο μπροστά μας. 

Καλή συνέχεια!

Η καθηγήτρια-σύμβουλός σας

Αδαμαντία Σπανακά»

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *